Yoga wordt vaak geassocieerd met ontspanning, flexibiliteit en beweging. Toch kan er tijdens een yogales iets anders zichtbaar worden dat minstens zo waardevol is. Zodra het tempo vertraagt en de aandacht naar het lichaam verschuift, merk je soms hoe gewend je bent geraakt aan doorgaan. Ook op de yogamat kunnen patronen naar voren komen die je in het dagelijks leven nauwelijks opmerkt.

Als yogadocent zie ik regelmatig hoe verschillend mensen reageren wanneer een houding intensiever wordt of wanneer we juist langere tijd stil blijven. De een past een houding gemakkelijk aan, terwijl een ander geneigd is nog wat verder te gaan, ook wanneer het lichaam al signalen geeft dat iets minder doen prettiger zou zijn. Daar hoeft niets verkeerds aan te zijn, maar het biedt wel een interessant moment om te onderzoeken wat er gebeurt.

Yoga gaat voor mij daarom niet alleen over wat een lichaam kan. Het gaat ook over het ontwikkelen van aandacht voor wat een lichaam aangeeft.

Grenzen zijn niet altijd duidelijk

We denken bij een grens vaak aan een duidelijk moment waarop iets niet meer gaat. In werkelijkheid zijn de eerste signalen meestal veel subtieler. Een ademhaling die verandert, spanning in de kaken of schouders, een onrustig gevoel of de neiging om uit een houding te willen komen kunnen allemaal informatie geven.

In het dagelijks leven merken we zulke signalen gemakkelijk te laat op. Werk, afspraken, een gezin en alles wat onze aandacht vraagt, zorgen ervoor dat we lang niet altijd stilstaan bij wat er lichamelijk gebeurt. Vaak merken we pas hoe moe of gespannen we zijn wanneer we eindelijk tot stilstand komen.

Tijdens yoga ontstaat daar meer ruimte voor. Wanneer je langere tijd in een houding blijft of langzaam van de ene naar de andere houding beweegt, kun je veranderingen in je lichaam eerder waarnemen. Je merkt bijvoorbeeld dat een houding aanvankelijk prettig voelt, maar na verloop van tijd te intensief wordt. Op zo’n moment kun je ervoor kiezen de houding aan te passen.

Juist dat aanpassen is een belangrijk onderdeel van yoga. Niet ieder lichaam heeft dezelfde bouw, bewegingsvrijheid of behoefte. Bovendien kan wat vandaag prettig voelt morgen anders zijn.

Waarom we toch geneigd zijn door te gaan

Veel mensen hebben geleerd dat doorzetten een positieve eigenschap is. We waarderen discipline, volhouden en het vermogen om niet meteen op te geven. Die eigenschappen kunnen waardevol zijn, maar ze kunnen er ook voor zorgen dat we het lastig vinden om onderscheid te maken tussen een gezonde uitdaging en over onze eigen grens gaan.

Dat patroon kan zich ook op de yogamat laten zien. Misschien merk je dat je een houding zo goed mogelijk wilt uitvoeren of dat je onbewust kijkt naar wat iemand naast je doet. Wanneer anderen langer in een houding blijven of verder lijken te komen, kan het verleidelijk zijn hetzelfde van jezelf te verwachten.

Yoga hoeft echter geen prestatie te zijn. Een houding is geen doel op zichzelf, maar een manier om te ervaren wat er in je lichaam gebeurt. Soms betekent dat dat je iets langer blijft en ontdekt dat er meer ruimte ontstaat. Op een ander moment is het juist passender om een stap terug te doen.

Het interessante is dat beide keuzes aandacht vragen. Niet automatisch doorgaan, maar ook niet automatisch stoppen zodra iets ongemakkelijk wordt. Je leert steeds beter onderscheid maken tussen weerstand tegen iets wat nieuw is en een lichaam dat daadwerkelijk vraagt om minder belasting.

Aanpassen is geen mislukking

In mijn lessen vind ik het belangrijk dat deelnemers weten dat er altijd ruimte is om een houding aan te passen. Een hulpmiddel gebruiken, de knieën buigen, minder diep bewegen of eerder uit een houding komen betekent niet dat je yoga minder goed doet.

Toch kan juist dat lastig zijn. Sommige mensen vinden het gemakkelijker om nog even door te zetten dan om zichzelf toestemming te geven iets anders te doen dan de rest van de groep.

Daar raakt yoga aan iets wat ook buiten de les herkenbaar kan zijn. We zijn niet altijd gewend onze eigen behoefte als uitgangspunt te nemen. Soms merken we pas achteraf dat we ergens eigenlijk geen energie voor hadden of dat we rust nodig hadden. We hebben dan al ja gezegd, zijn doorgegaan of hebben ons aangepast aan wat er van ons werd verwacht.

Op de yogamat kun je op kleine schaal oefenen met een andere reactie. Je hoeft niet te wachten totdat een grens heel duidelijk wordt. Je mag ook reageren op de eerste signalen.

Rust nemen terwijl er niets ‘af’ is

Niet alleen fysieke inspanning kan iets zichtbaar maken. Ook stil liggen of langere tijd in een rustige houding blijven kan verrassend veel oproepen.

Wie gewend is veel te doen, merkt soms dat niets doen helemaal niet zo vanzelfsprekend is. Zodra het lichaam stil wordt, gaat het hoofd verder. Gedachten over wat er die dag nog moet gebeuren komen voorbij en er kan onrust ontstaan. Zelfs tijdens een rustmoment kan er een gevoel zijn dat je eigenlijk iets nuttigs zou moeten doen.

Dat heeft ook te maken met hoe we naar rust kijken. Rust wordt vaak iets wat volgt op inspanning: eerst het werk afmaken en daarna ontspannen. In de praktijk is er echter bijna altijd wel iets dat nog gedaan kan worden.

Een yogales kan je helpen ervaren dat rust niet uitsluitend een beloning hoeft te zijn voor hard werken. Rust kan ook iets zijn wat een lichaam nodig heeft om goed te blijven functioneren. Door regelmatig bewust te vertragen, kun je eerder leren herkennen wanneer die behoefte ontstaat.

Iedere dag opnieuw luisteren

Een van de waardevolle aspecten van yoga is dat dezelfde oefening iedere keer anders kan voelen. Een houding waarin je vorige week gemakkelijk ontspande, kan vandaag meer weerstand geven. Andersom kan een beweging die eerder moeilijk was op een andere dag juist vanzelf gaan.

Ons lichaam staat niet los van de rest van ons leven. Hoe we hebben geslapen, hoeveel spanning we ervaren, hoeveel we hebben bewogen en wat we emotioneel meemaken, kunnen allemaal invloed hebben op hoe een yogales voelt.

Daarom hoeft je uitgangspunt niet te zijn wat je vorige keer kon. Het kan veel interessanter zijn om te onderzoeken wat er op dat moment aanwezig is. Daarmee verschuift yoga van presteren naar waarnemen.

Dat vraagt oefening, zeker wanneer je gewend bent vooral vanuit je hoofd te bepalen wat er moet gebeuren. Hoe vaker je aandacht besteedt aan lichamelijke signalen, hoe gemakkelijker het kan worden om verschillen op te merken.

Wat je op de mat oefent, neem je mee

De waarde van yoga zit uiteindelijk niet alleen in het uur dat je op de mat doorbrengt. De aandacht die je daar oefent kan ook daarbuiten iets veranderen.

Wie tijdens yoga beter leert herkennen hoe spanning opbouwt, kan die signalen mogelijk ook eerder opmerken tijdens een drukke werkdag. Wie oefent met het aanpassen van een houding wanneer dat nodig is, kan zich ook bewuster worden van momenten waarop in het dagelijks leven een grens wordt bereikt. En wie ervaart dat rust niet eerst verdiend hoeft te worden, kan misschien gemakkelijker een pauze nemen voordat het lichaam daar nadrukkelijk om moet vragen.

Dat betekent niet dat yoga ervoor zorgt dat je voortaan altijd precies weet waar je grens ligt. Luisteren naar je lichaam is geen vaardigheid die je één keer leert en daarna beheerst. Het blijft iets wat verandert met de omstandigheden en wat steeds opnieuw aandacht vraagt.

Misschien is dat juist wat de yogamat kan bieden: een vaste plek om die aandacht te oefenen. Niet om steeds verder te komen, maar om beter te leren waarnemen wanneer doorgaan passend is en wanneer minder doen uiteindelijk meer oplevert.

Lees ook

Wil je je verder verdiepen in yoga, herstel en lichaamsbewustzijn? Lees dan ook:

• Yoga, herstel en technologie: hoe een smartwatch je helpt luisteren naar je lichaam
• Ontspannen slapen begint bij loslaten: zo ondersteun je je nek en schouders ’s nachts